نمایه و نمایه‌سازی

rx online

نمایه چیست؟

نمایه ( index) صورتی از موضوع‌‌ها و واژه‌های مهم، اسامی و دیگر مطالب یک یا چند کتاب با ارجاع به صفحاتی که این مطالب در آن واقع شده است. (دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، ذیل واژه نمایه). نمایه مهمترین ابزار برای بازیابی اطلاعات  و کلید دسترسی فوری به محتوای منابع اطلاعاتی است. نمایه از تعدادی مدخل  تشکیل می‌شود، هر مدخل در فایل رکوردهای اطلاعات کتابشناختی یا سایر اطلاعات نظیر نام‌ها، عناوین، موضوعات، و مانند آن یک نقطه بازیابی محسوب می‌شود.

اجزای مدخل عبارتند از:

۱٫٫شناسه‌  یا توصیفگر . کلید واژه مرجّحی است که نمایه‌ساز آن را به‌عنوان موضوع یا یکی از موضوعات مدرک انتخاب می‌کند و جزء اصلی مدخل را تشکیل می‌دهد. مدخل‌ها بر اساس شناسه‌ها مرتب می‌شوند. شناسه‌ها انواع متعددی دارند؛ شناسه نام، شناسه موضوع، و شناسه عنوان.

  1. بیانگر. کلمه یا عبارتی است که جنبه خاصی از شناسه را نشان می‌دهد. بیانگرها می‌توانند انواعی چون بیانگرهای زمانی، مکانی، موضوعی، و جز آن داشته باشند. بعضی از نمایه‌ها فاقد بیانگرند. نحوه آمدن بیانگر ذیل شناسه متفاوت است، گاهی بیانگرها به ‌صورت الفبایی ذیل شناسه می‌آیند (برون‌بافتی)، و گاه نیز بر اساس توالی حضور در متن به‌دنبال شناسه اصلی می‌آیند (درون بافتی).
  2. جای‌نما. عدد یا هر علامت دیگری است که در نمایه در مقابل شناسه‌ها یا بیانگرها می‌آید و جست‌وجوگر را به محل آمدن اطلاعات هدایت می‌کند. البته گاهی در بعضی نمایه‌های الکترونیکی، نمایه فاقد جای‌نمایِ قابل رؤیت است، اما در فایل اصلی این جای‌نماها وجود دارند. در این‌گونه موارد کاربر با انتخاب شناسه و یا بیانگر مستقیمآ به اطلاعات کتابشناختی، چکیده، و جز آن هدایت می‌شود. اینکه جای نما جست‌وجوگر را به کدام واحد اطلاعاتی هدایت کند، به سیاست‌گذاری اولیه در زمینه نوع واحد سندبستگی دارد.

“واحد سندی” می‌تواند یک یا چند صفحه از مدرک؛ یک یا چند پاراگراف از یک متن؛ اطلاعات کتابشناختی یا چکیده؛ و یا متن کامل باشد.

  1. ارجاعات. ارجاع بخشی از مدخل است که استفاده‌کننده را از یک شناسه یا بیانگر به شناسه دیگر راهنمایی می‌کند. ارجاعات در نمایه‌سازی نیز همانند فهرستنویسی انواع مختلفی دارد، از جمله ارجاع “نگاه کنید”، و “نیز نگاه کنید”. در نمایه‌سازی از ارجاع “نگاه کنید ذیل” نیز برای هدایت کاربر از یک شناسه به اطلاعات ذیل شناسه دیگر استفاده می‌شود. (دایره‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، ذیل واژه نمایه سازی)

نمایه ممکن است به صورت توصیفگرهای کاملا خلاصه‌شده از مدرک یا حتی جایگزین‌های آن نمایش داده شود. از این جهت فهرست مطالب را می‌توان نوعی نمایه به شمارآورد. معمولا این تصور وجود دارد که نمایه‌ها پس از تهیه مدارک ظهور پیدا می‌کنند، به تعبیر دیگر ابتدا مدارک نوشته می‌شوند و سپس نمایه آن تولید می‌شود،  البته لزوما نویسنده اثر نمایه را تولید نمی‎کند.

نمایه سازی (Indexing)

فرایندی است که طی آن جوهره مدرک درک و تشخیص داده می‌شود. ارائه این جوهر به صورتی که از درجه کافی قابلیت پیش‌بینی و حفظ امانت برخوردار باشد. بدین معنا که جوهره مدرک را به زبان نمایه بیان کنیم.

هدف نمایه‌سازی:

هدف از نمایه‌سازی فراهم کردن ابزاری کارآمد برای کمک به کاربر در پیدا کردن اطلاعات درون مدارک است (صدیق بهزادی، ص ۵)

مراحل نمایه‌سازی

نمایه‌سازی دو مرحله اصلی دارد: ۱٫ تحلیل مفهومی و ۲٫ ترجمه. تحلیل مفهومى همان فهم متن و تعیین جوهرۀ مفهومى آن است، و ترجمه عبارت است از ارائه این جوهر به زبان نمایه است.

انواع نمایه و نمایه‌سازى

نمایه‌سازى جامع و گزیده:

نمایه‌سازی جامع: بر استفاده از اصطلاحات کافی برای پوشش نسبتا کامل محتوای یک مدرک دلالت دارد.

نمایه‌سازى گزیده: مستلزم استفاده از شمار کمترى از اصطلاحات، تنها براى پوشش محتواى اصلى یک مدرک است.

نمایه تک‌متنى و مجموعى

نمایه تک‌متنى: نمایه یک متن واحد که در آن نمایه‌نویس نظر به همان دارد. مانند نمایه پایان کتاب.

نمایه مجموعى یا مجموعه: ناظر به مجموعه‌اى از متون و مدارک است که بنا به هدف و سیاست خاصى گردآورى و سازماندهى می‌شوند.

نمایه موضوعى، پدیدآور، اسامى، جغرافیایى، عنوان، اعداد و کدها

نمایه موضوعى: نمایه موضوعى دسترسى به محتواى مدرک را فراهم می‌آورد، نمایه‌هاى موضوعى به‌ترتیب الفبا و دیگر آرایه‌هاى نظاممند تدوین و منتشر می‌شوند.

نمایه پدیدآور: دسترسى به اطلاعات مدارک موردنظر را در ارتباط با نام پدیدآور میسر می‌سازد و یا مدارکى را که به‌وسیله نام پدیدآور مشخص شده است را فهرست می‌کند.

نمایه‌هاى پدیدآور حاوى نمایه‌هاى اشخاص یا تنالگان است.

نمایه اسامى: نمایه اسامى دسترسى به اسم‌هاى به‌کاررفته در مدارک را اعم از اشخاص، سازمانها، و اشیای جاندار و غیرجاندارى که نام خاصى دارند را فراهم می‌کند.

 نمایه جغرافیایى: دسترسى به اطلاعات یا مدارک را از راه نامهاى مناطق جغرافیایى فراهم مىکند، مانند نام قارهها، کشورها، شهرها، و ساختمان‌هاى خاص در شهرها

 نمایه عنوان: امکان دستیابى به نام مدارک یا عنوانهاى استناد شده را در مدارک فراهم مىکند.

 نمایه اعداد و کدها: دسترسى به اطلاعات یا مدارک را از راه نمادهاى عددى فراهم مىکند، مانند: شمارۀ ثبت اختراع، شابک، و تاریخ نشر

منابع:

سلطانی، پوری؛ و راستین، فروردین. (۱۳۷۹). دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.

‫صدیق بهزادی، ماندانا. (۱۳۹۴). اصول نمایه سازی براساس استاندارد ایزو ۱۹۹۶ – ۹۹۹. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

‫نیازی، سیمین. (بی‌تا). نمایه‌سازی. بازیابی از ‪http://portal.nlai.ir/daka/Wiki Pages/نمایه سازی.aspx‎

 

پاسخی بگذارید

81 بازدید از این صفحه انجام شده